Hangi parçaların dövüldüğü, hangilerinin çubuktan tornalandığı ve hangilerinin telden soğuk dövüldüğü, kovanların neden tavlanması gerektiği, adaptör ve rakorların hangi çeliklerden yapıldığı ve 6000 psi flanş üretimini neyin farklı kıldığı.

Katalogdaki her parça bir taslakla başlar. Taslağın nasıl elde edildiği parçanın mukavemetini, fiyatını ve hatta hangi parti büyüklüğünde sipariş vermenin mantıklı olduğunu belirler. Tesislerimizde üç yöntem kullanılır.

• Kalıpta sıcak dövme. Çubuktan kesilen bir takoz ısıtılır ve preste dövülür: metal kalıp boşluğunu doldurur ve üretilecek parçanın şeklini alır. Dirsekler, T’ler, istavrozlar, karmaşık şekilli gövdeler, büyük rakorlar ve flanşlar bu şekilde üretilir.
• Çubuktan tornalama. Parça, yuvarlak veya altıgen çubuktan otomat tornada ya da CNC tornada işlenir. Düz adaptörler, tapalar, nipeller ve somunlar bu şekilde üretilir.
• Telden soğuk dövme. Kangaldaki tel kısa parçalara kesilir ve ısıtılmadan, çok istasyonlu bir makinede birkaç darbeyle şekillendirilir. Kovanlar ve 3/4 inçe kadar rakorlar bu şekilde üretilir.

Bundan sonra yollar birleşir: talaşlı işleme, ölçü ve diş kontrolü, pasivasyonlu çinko kaplama, son kontrol ve ambalaj. Şema, ana parça gruplarının hangi işlemlerden geçtiğini gösteriyor.

Düz adaptörler, redüksiyonlar, tapalar ve nipeller çubuktan tornalanır. Çubuk makineye otomatik olarak beslenir ve parça tek bir çevrimde işlenir: alın tornalama, dış çaplar, geçiş deliği, sızdırmazlık konisi veya yüzeyi, diş, kanallar ve kesme. İkinci uç karşı iş milinde ya da parça yeniden bağlandıktan sonra tamamlanır. Altıgenli adaptörler çekme altıgen çubuktan yapılır ya da altıgen yüzeyler aynı makinede frezelenir.

Dirsekler, T’ler, istavrozlar ve döner somunlu adaptörlerin gövdeleri dövülür. Çubuk takozlara kesilir, 1150–1200 °C’ye ısıtılır ve preste dövülür. Kalıp yarıları arasından taşan fazla metale çapak denir; ayrı bir kalıpta kesilir, tufal ise bilyalı kumlama ile temizlenir. Dövme parça zaten gövdenin şeklindedir; makineye yalnızca her bir ucu işlemek kalır: alın yüzeyi, diş ve yatak. Delikler, gövdenin içinde buluşacak şekilde farklı taraflardan delinir ve kesiştikleri yerdeki çapaklar mutlaka alınır; aksi hâlde metal parçacıkları hidrolik yağa karışır.

Bir dirsek dolu bir bloktan da işlenebilir ve küçük partilerde bazen böyle yapılır. Ancak o zaman bloğun büyük kısmı talaşa gider ve metalin lifleri kesilir. Dövme parçada lifler gövdenin konturunu izler ve köşelerin etrafından dolaşır; bu yüzden parça, yüklerin en yüksek olduğu yerlerde daha dayanıklıdır. Buna karşılık dövme bir kalıp gerektirir ve kalıp ancak bir parti üzerinden kendini amorti eder. Bu nedenle dövme ürünlerde minimum sipariş miktarı olabilir; çubuktan tornalanan parçalar ise küçük partiler hâlinde de üretilebilir.

Kovanlar çok istasyonlu soğuk dövme makinelerinde üretilir. Düşük karbonlu çelik tel kangal hâlinde, ölçüsüne çekilmiş olarak ve metalin kalıplarda akmasına yardımcı olan fosfat esaslı bir yağlayıcı tabakayla gelir. Makine teli doğrultur, bir takoz keser ve art arda gelen kalıplarda birkaç darbeyle ona kap şekli verir, tabanını deler ve dış ile iç profili tamamlar. Metal kalıpta talaş çıkarmadan akar; bu yüzden neredeyse hiç fire yoktur ve tek bir makine dakikada onlarca kovan üretir.

Ancak soğuk dövmenin bir dezavantajı vardır. Metal ısıtılmadan şekil değiştirdiğinde sertleşir: sertliği artar, sünekliği azalır. Bu olaya pekleşme denir. Kovanda pekleşme kabul edilemez, çünkü presleme sırasında kovanın plastik olarak şekil değiştirip hortumu sıkıca kavraması gerekir. Pekleşmiş bir kovan, özellikle soğukta, kenarından veya tırtıllarından çatlayabilir ya da düzensiz preslenip hortumu daha zayıf tutabilir.

Bu nedenle kovanlar soğuk dövmeden sonra mutlaka tavlanır: 650–700 °C’ye ısıtılır, bu sıcaklıkta tutulur ve yavaşça soğutulur. Metal yeniden kristalleşir, pekleşme giderilir ve kovan yeniden sünek hâle gelir. Dışarıdan bakıldığında tavlanmamış bir kovan doğru üretilmiş bir kovandan hiç farklı görünmez; farkı yalnızca bir sertlik ölçer veya deneme presi gösterir. Bu yüzden bu aşamayı her tedarikçide kontrol etmeye değer.

Fırından sonra kovanların sertliği ölçülür, her partiden birkaç kovan hortum üzerinde deneme amaçlı preslenir ve incelenir: kenarda ve tırtıllarda çatlak olmamalıdır. Delik çapı ve et kalınlığı her partide kontrol edilir; kovanlar ancak bundan sonra çinko kaplamaya gönderilir.

3/4 inçe (DN20) kadar rakorlar aynı soğuk dövme makinelerinde üretilir. Telden, bilezikli ve hortum kuyruklu bir nipel taslağı dövülür. Ardından CNC makinelerinde delik delinir, diş açılır, sızdırmazlık konisi veya yüzeyi işlenir ve kuyruk üzerinde hortumu tutan halka kanallar tornalanır. Soğuk dövme nipele de kovana sağladığı avantajları sağlar: neredeyse hiç fire yoktur ve metalin lifleri parçanın konturunu izler.

3/4 inçin üzerinde soğuk dövme kârlı olmaktan çıkar, çünkü şekillendirme kuvveti parçanın kesitiyle birlikte artar ve büyük, pahalı makineler gerekir. Bu yüzden 1 inç ve üzeri rakorlar dövülür veya çubuktan tornalanır.

Presleme sırasında nipel ile kovanın görevleri farklıdır. Nipel şeklini ve geçiş çapını korumalı, kovan ise hortumu sıkıca kavramalıdır; bu nedenle zorunlu tavlama kovanlar için geçerlidir.

Çin fabrikaları çeliği ulusal GB/T standartlarına göre adlandırır ve sertifikalarda göreceğiniz kaliteler bunlardır. Tabloda hidrolik bağlantılarda genellikle kullanılan kaliteler ve bunların en yakın uluslararası karşılıkları yer alıyor. Belirli bir partinin çelik kalitesi malzeme sertifikasında belirtilir.

Fabrika belgelerinde birkaç farklı adlandırma sistemi kullanılır.

• 10, 20, 35, 45, GB/T 699’a göre kaliteli karbon çelikleridir. Sayı, ortalama karbon oranını yüzde birin yüzde biri cinsinden gösterir; yani 45 çeliği yaklaşık %0,45 karbon içerir. Fabrika belgelerinde sayının yanında sıklıkla “#” işareti bulunur: “45#” aynı 45 çeliğidir.
• SWRCH ve ML soğuk dövme çelikleridir. SWRCH, JIS G3507’ye göre Japon adlandırmasıdır ve Çinli çelik üreticileri de bunu kullanır; ML ise GB/T 6478’e göre Çin adlandırmasıdır, örneğin ML08Al.
• Y harfiyle başlayan kaliteler, GB/T 8731’e göre kükürt veya kurşun katkılı otomat çelikleridir ve daha kolay talaşlı işlenir. Örneğin Y15Pb, Amerikan 12L14’e yakındır.
• 06Cr19Ni10 ve 06Cr17Ni12Mo2 paslanmaz çeliklerdir, AISI 304 ve 316’nın karşılıklarıdır. Çin belgelerinde genellikle Japon sistemiyle, SUS304 ve SUS316 olarak verilirler.

Çelik üreticisi her döküm için döküm numarasını, kimyasal bileşimi ve çeliğin mekanik özelliklerini içeren bir sertifika düzenler. Bu belgelerin türleri Avrupa standardı EN 10204 ile tanımlanır. Çin’deki karşılığı GB/T 18253’tür; uluslararası ISO 10474 ile aynıdır ve aynı belge türlerini aynı numaralarla içerir. Tür numarasının ilk rakamı sonuçların neye dayandığını gösterir: 2, üreticinin olağan üretim kontrolü; 3 ise teslim edilen ürünlerin kendisi üzerinde yapılan testler demektir. Alıcı için en önemlisi iki türdür.

Bunların dışında, test sonuçları içermeyen ve siparişe uygunluk beyanı niteliğindeki 2.1 türü ile 3.1’in aynısı olan ancak sonuçları ayrıca alıcının müfettişi veya bağımsız bir muayene kuruluşu tarafından onaylanan 3.2 türü de vardır. Bir partinin malzemesi için 3.1 sertifikasına ihtiyacınız varsa lütfen talebinizde belirtin. Kaplama ve tuz sisi testi “Malzeme ve yüzey kaplama” makalesinde ele alınıyor.

SAE J518’e göre Code 62 flanşlı rakorlar, diğer adıyla ISO 6162-2, tüm ölçülerde 42 MPa (420 bar) için tasarlanmıştır. Code 61 flanşların nominal basıncı daha düşüktür ve ölçü büyüdükçe azalır. 420 bar’a dayanabilmesi için Code 62 flanş başı daha büyük çaplı ve daha kalın yapılır, cıvatalar da birbirinden daha uzağa yerleştirilir. Örneğin 2 inçlik bir rakorda Code 61 başının çapı 71,4 mm ve kalınlığı 9,53 mm iken Code 62 başının çapı 79,4 mm ve kalınlığı 12,57 mm’dir. Bu yüzden Code 61 flanşlarla birbirinin yerine kullanılamazlar.

Flanşlı rakorun taslağı dövülür. Flanş başı kuyruktan çok daha geniştir, küçük ölçülerde iki katından da fazla; parçayı baş çapındaki bir çubuktan tornalamak metalin büyük kısmını talaşa çevirirdi. Daha da önemlisi, dövme parçada metalin lifleri baştan kuyruğa geçiş bölgesinin etrafından dolaşır. Bu, parçanın en çok zorlanan yeridir: yarım flanşlar başın arka yüzüne bastırır, içeriden ise dalgalanan basınç etki eder.

İşlemedeki en sıkı gereklilikler sızdırmazlık yüzeyi ve baş için geçerlidir. Standart, yüzey üzerinde yalnızca dairesel takım izlerine ve en fazla Ra 3,2 µm pürüzlülüğe izin verir, çünkü bu yüzeydeki radyal bir çizik bir kaçak yoluna dönüşür. O-ring kanalı tam ölçüsünde işlenir, böylece halka öngörülen miktarda sıkıştırılır. Baş kalınlığı dar bir tolerans içinde tutulur; aksi hâlde yarım flanşlar başı porta tüm çevre boyunca eşit şekilde bastıramaz.

6000 psi flanşlı rakorlar üç versiyonda üretilir: örgülü 1SN ve 2SN hortumlar için, spiral 4SH hortumlar için ve soyulmuş hortumlar için interlock versiyonu. Interlock versiyonunda kovan presleme sırasında nipele mekanik olarak kilitlenir; bu yüzden böyle bir bağlantının kovanı ve nipeli eşleştirilmiş bir çift olarak üretilir.

Zhejiang eyaletinin Zhuji şehrinde, Diankou kasabasında çalışıyoruz. Burası Çin’in en büyük metal işleme merkezlerinden biridir: büyük fabrikalardan kalıp ve takım yapan küçük atölyelere kadar binlerce şirket burada faaliyet gösterir. Rakor üretimi için bu, kısa tedarik zincirleri anlamına gelir, çünkü çubuk, tel, kalıplar ve kesici takımlar aynı bölgededir.

• Ürüne ve işleme göre iş bölümü. Çin’de üretim genellikle bölünür: kovan üreten tesis flanş tornalamaz, bir dövmehane ise birkaç talaşlı işleme atölyesine dövme parça sağlar. Her tesis ekipmanını, personelini ve kontrolünü kendi parçasına göre kurar ve bu da genel amaçlı bir fabrikanın zor ulaşacağı bir fiyat sağlar. Bizde bunun nasıl organize edildiği “Fabrika” sayfasında gösteriliyor.
• Yüksek makine kullanımı. Otomat tornalar ve CNC makineleri gece gündüz çalışır ve bir operatör genellikle birkaç makineye bakar. Bu yüzden büyük seriler ucuza çıkar, küçük bir partide ise ayar değişikliği fiyatın hissedilir bir bölümünü oluşturur.
• Ortak bir parça numarası sistemi. Birçok Çin fabrikası aynı rakor numaralarını kullanır: 20411, 26711, 87611 vb. Bir fabrikanın kataloğundaki numara genellikle diğerince de anlaşılır ve bizim kataloğumuz bu numaraları korur. Parçaların kendisi uluslararası standartlara göre üretilir — SAE, ISO, DIN, BS ve JIS —, malzemeler ise Çin GB/T standartlarına göre adlandırılır.
• Aynı ürüne farklı fiyatlar. Kataloğun aynı kalemi fabrikadan fabrikaya fiyat bakımından belirgin şekilde farklılık gösterebilir ve fark hemen her zaman bir fotoğrafın göstermediği yerdedir: çelik kalitesi, kovanların tavlanması, diş hassasiyeti, çinko kalınlığı ve pasivasyon türü.

Bu yüzden bir tedarikçi seçerken, biz de dahil, birkaç soru sormaya değer.

1. Parçaların hangi çelikten yapıldığı ve bunun için bir sertifika olup olmadığı.
2. Kovanların soğuk dövmeden sonra tavlanıp tavlanmadığı ve sertliklerinin nasıl kontrol edildiği.
3. Dişlerin ve yatakların neyle ve ne sıklıkla kontrol edildiği.
4. Çinko kalınlığının ne olduğu, hangi pasivasyonun kullanıldığı ve kaplamanın tuz sisinde beyaz korozyona kadar kaç saat dayandığı.
5. Partinin nasıl işaretlendiği ve işaretten test raporuna ulaşılıp ulaşılamayacağı.