Hortum ve adaptör siparişlerindeki hataların yarısı yanlış okunmuş bir dişten kaynaklanır. Sistemler birbirine benzer, bazıları hatta birkaç tur birbirine girer; bağlantı sonra basınç altında sızdırır ya da pahalı bir manifoldun dişini bozar. Aşağıda, tezgâh başında, atölyede ve sahada — tek aletin cebinizdekiler olduğu yerde — uygulanan kontrol sırası anlatılmaktadır.

Bir dişi tanımlamak tek bir ölçüm değil, dört cevaptır. Bunlardan birini atlarsanız elinizde birbirine neredeyse tıpatıp benzeyen iki üç aday kalır.

1. Erkek mi dişi mi. Erkek dişte her zaman dış çap, dişi dişte iç çap ölçülür. Bunlar farklı sayılardır ve birbirine karıştırılmamalıdır.
2. Paralel mi konik mi. Bu, bağlantının nerede sızdırmazlık sağladığını belirler: dişin kendisinde mi, yoksa ayrı bir yüzeyde mi.
3. Çap ve adım. Adım ya milimetre ya da inç başına diş sayısı olarak verilir ve tek başına bu bile parçanın hangi aileye ait olduğunu söyler.
4. Sızdırmazlığı ne sağlıyor. 24°, 37°, 30° veya 60° koni, O-ringli düz alın, kanaldaki bir O-ring ya da dişin kendisi. Bu son ve belirleyici kontroldür.

Konik dişte çap uçtan tabana doğru büyür. Paralel dişte ise tüm boy boyunca aynıdır. Ayırt etmenin üç yolu vardır ve ilk ikisi alet gerektirmez.

• Dişe düz bir kenar dayayın — cetvel, bıçak ağzı, telefonun kenarı. Paralel dişte bütün diş tepeleri aynı anda temas eder; konik dişte uçtaki tepelerde bir boşluk açık kalır.
• Karşı somunu elle takmaya başlayın. Paralel dişte sonuna kadar serbestçe döner; konik dişte iki üç turdan sonra sıkışır.
• Çapı uçta ve tabanda ölçün. Kısa bir nipelde yarım milimetre veya daha fazla fark konik demektir: NPT ve BSPT 1:16 konikliğinde kesilir, bu da boyun her santimetresinde yaklaşık 0,625 mm eder.

Konik diş kendi yanaklarında sızdırmazlık sağlar; bu yüzden sızdırmazlık macunu veya bantla takılır. Paralel diş hiçbir zaman kendi başına sızdırmazlık sağlamaz: koni, O-ring ya da omuz altında kauçuklu çelik pul (bonded seal) gerekir. Dişinizin altında bir pul varsa, diş paraleldir.

Sırada iki sayı var: dış çap ve adım. Atölyede bu, bir kumpas ve bir diş tarağı demektir — iki dakikalık iş.

Alet yoksa çapı bir kâğıt şeritle alın. Şeridi dişin etrafına sarın, kendisiyle buluştuğu yeri işaretleyin, açın ve uzunluğu ölçün. Çap, bu çevrenin 3,14'e bölümüdür. Yöntem milimetrenin birkaç ondasına kadar doğrudur ve bu yeterlidir: her sistemde komşu ölçüler arasında en az iki milimetre fark vardır.

Adım diş tepelerinden sayılır. Metrik diş milimetre olarak belirtilir: dişe bir cetvel dayayın, tepeler arasındaki on aralığı sayın ve uzunluğu ona bölün. İnç dişi inç başına diş sayısıyla belirtilir: 25,4 mm boyunca tepeleri sayın. Dikkat edilecek tek şey ilk tepedir — tepeleri değil, aralıkları sayarsınız.

Hiç ölçüm gerektirmeyen faydalı bir işaret daha var: İngiliz BSP dişleri yuvarlatılmış tepe ve dipli 55° profile sahiptir; metrik, NPT ve inç UN/UNF dişleri ise düz tepeli 60° profildedir. Büyüteç altında bu fark karıştırılamaz.

Rakorlarda somun ayrı bir parça değil, bir dişi diştir ve farklı ölçülür. İç ölçüme ayarlanmış kumpas çeneleri diş tepeleri arasındaki çapı verir; bu değer anma ölçüsünden kabaca bir adım artı biraz daha küçüktür. 1,5 mm adımlı metrik dişte fark yaklaşık 1,6 mm'dir: 12,4 ölçtüyseniz elinizdeki M14×1.5'tir.

Baskı almak daha hızlı ve daha kesindir. Dişin içine yumuşak bir şey bastırın — lehim, kurşun, katlanmış bir parça mutfak folyosu. Oyun hamuru da olur. Baskı hem adımı hem de profilin şeklini gösterir ve tezgâhta rahatça ölçebilirsiniz.

Dişi bilinen bir erkek rakor elinizdeyse daha da kolay. Elle takmaya başlayın. Sonuna kadar dönüyor ve boşluksuz oturuyorsa diş aynıdır. İki turdan sonra sıkışıyorsa aynı değildir ve zorlanmamalıdır: dişi bozulmuş bir dişi diş ancak değiştirilebilir.

Sonra içine bakın, çünkü yatak sistemi ele verir. Deliğin derininde kısa bir pah, kesme bilezik için 24° konidir. Uzun ve yatık bir koni 37° JIC'dir. BSP dişli daha dik bir koni 60°'dir. O-ring kanallı düz alın ORFS'tir. Ne koni ne kanal varsa ve dişin kendisi konikse, sızdırmazlık yanaklardadır: NPT veya BSPT.

Son bir kontrol: kendi rakorunuzdaki somunu çevirin. Döner somun serbestçe döner ve boruyu beraberinde sürüklemez — tek yaptığı sıkmaktır. Diş ile boru birlikte dönüyorsa bu döner somun değil, gövdesinde somun bulunan düz bir erkek parçadır.

Cetvel yoksa standart ölçüye sahip herhangi bir şey onun yerini tutar. Aşağıdaki ölçüler standartlarla sabitlenmiştir ve basım yılına göre değişmez.

En pratik olanı banka kartıdır. Uzun kenarı tam 85,6 mm, kalınlığı 0,76 mm'dir. Parçaya dayandığında çapı verir, köşesi ise dişin paralel mi konik mi olduğunu gösterir. Madeni para geçer/geçmez mastarı görevi görür: erkek diş 2 euroluk paradan belirgin biçimde küçükse M14 ile M22 aralığında ya da G1/8 ile G1/2 arasındasınız ve geriye yalnızca adımı belirlemek kalır.

İkinci saha yöntemi karşılaştırmadır. Bir makinede hemen her zaman aynı tipte ikinci bir port ya da elle takabileceğiniz bir karşı parça vardır. Bilinmeyen bir nipel bilinen bir somuna sonuna kadar serbestçe giriyor ve boşluksuz oturuyorsa sistemler uyuşuyordur. Zor giriyor ya da iki turdan sonra sıkışıyorsa uyuşmuyordur ve anahtarla zorlanmamalıdır: bu hem nipeli hem portu bozar.

Aynı dişi paylaşan sistemleri nihayet birbirinden ayıran kontrol budur — ve bunlar sandığınızdan daha fazladır.

• Metrik dişli somun içinde 24° koni — DIN 2353, ISO 8434-1, hafif seri L veya ağır seri S. Koni ve kesme bilezik üzerinde sızdırmazlık sağlar.
• İnç UN/UNF dişli 37° koni — JIC, SAE J514. Metal metale; sızdırmazlık macunu burada gereksiz ve zararlıdır.
• Kanalda O-ring bulunan düz alın, inç diş — ORFS, SAE J1453. Yaygın bağlantılar arasında titreşime en dayanıklı olanı.
• Düz inç erkek dişin tabanında O-ring — SAE O-ring boss. Dişler JIC ile aynıdır, ancak sızdırmazlık koni üzerinde değil, portta sağlanır.
• BSP dişli 60° koni — bilinen Avrupa BSPP yatağı. BSP dişli 30° koni Japon JIS B 8363'tür; metrik dişli 30° koni ise Komatsu'dur.
• Ne koni ne halka bulunan konik diş — NPT veya BSPT, yanaklarda sızdırmazlık.

• G1/4 ve NPT 1/4. Dış çaplar 13,16 ve 13,72 mm, inç başına 19'a karşı 18 diş. Birbirine girerler, bir iki saat tutar, sonra sızdırır. Konikliği ve yuvarlatılmış tepeleri kontrol edin.
• JIC 37° ve SAE 45°. -4, -5, -8 ve -10 ölçülerinde diş aynıdır, yalnızca koni açısı farklıdır. Açı tek güvenilir işarettir.
• JIC 37° ve ORB. Dişler tamamen örtüşür. Uca bakın: ORB'de tabanda O-ring kanalı, JIC'de uçta koni vardır.
• BSPP ve BSPT, G ve R. Parça üzerindeki işaret çoğu zaman silinmiştir ve dişler birbirine benzer. Koniklik onları ayırır.
• JIS 30° ve Komatsu 30°. Aynı koni; ilkinde inç BSP dişi, ikincisinde metrik diş vardır. Adımı karşılaştırın.
• Hafif ve ağır DIN serileri. Örneğin M18×1.5 hem L hem S serisinde bulunur, ancak farklı boru çapları için. Diş uyar, boru uymaz.

Çaplar anma değerleridir ve erkek dişler içindir. Gerçek ölçüm tolerans ve kaplama nedeniyle genellikle 0,1 ile 0,3 mm daha küçük çıkar — bu normaldir, farklı bir ölçü değildir.

Bunu telefondan okuyorsanız yazdıracak bir şey yok: aynı ölçekler, diş tarakları ve çap kaması, banka kartına göre ekranınıza ölçeklenen ekran mastarında mevcuttur.

Bu sayfayı %100 ölçekte yazdırın ya da PDF olarak kaydedin — “sayfaya sığdır” ile değil. Önce kontrol çizgisine bakın: tam 100 mm ölçüyorsa ölçeğin geri kalanı da doğrudur.

Bize fotoğrafları ve ölçebildiklerinizi gönderin; sistemi belirleyip katalogdan parça numarasını bulalım. Üç kare yeterlidir: diş yandan, alın yüzeyi tam karşıdan ve parça bir cetvel ya da madeni paranın yanında. Altıgen veya somun üzerinde herhangi bir işaret varsa onu da çekin — çoğu zaman soruyu tek başına çözer.