Połowa pomyłek w zamówieniach na węże i adaptery bierze się ze źle odczytanego gwintu. Systemy są do siebie podobne, niektóre dają się nawet wkręcić w siebie na dwa–trzy obroty, a potem złącze przecieka pod ciśnieniem albo zrywa gwint w drogim bloku rozdzielacza. Poniżej kolejność sprawdzeń stosowana przy ladzie, w warsztacie i w terenie, gdzie jedynym narzędziem jest to, co ma się w kieszeni.

Rozpoznanie gwintu to nie jeden pomiar, lecz cztery odpowiedzi. Pominięcie którejkolwiek z nich zostawia dwóch lub trzech kandydatów, którzy wyglądają niemal identycznie.

1. Zewnętrzny czy wewnętrzny. Na gwincie zewnętrznym zawsze mierzy się średnicę zewnętrzną, na gwincie wewnętrznym — średnicę wewnętrzną. To różne liczby i nie wolno ich mylić.
2. Walcowy czy stożkowy. To decyduje o tym, gdzie złącze uszczelnia: na samym gwincie czy na osobnej powierzchni.
3. Średnica i skok. Skok podaje się w milimetrach albo w zwojach na cal i już samo to mówi, do jakiej rodziny należy część.
4. Co uszczelnia. Stożek 24°, 37°, 30° lub 60°, płaskie czoło z O-ringiem, O-ring w rowku albo sam gwint. To ostatnie i rozstrzygające sprawdzenie.

Na gwincie stożkowym średnica rośnie od czoła w stronę podstawy. Na gwincie walcowym jest jednakowa na całej długości. Są trzy sposoby, żeby to rozróżnić, a dwa pierwsze nie wymagają żadnych narzędzi.

• Przyłożyć do gwintu prostą krawędź — linijkę, ostrze noża, krawędź telefonu. Na gwincie walcowym wszystkie wierzchołki dotykają jej jednocześnie; na stożkowym przy skrajnych wierzchołkach zostaje szczelina.
• Nakręcić ręką pasującą nakrętkę. Na gwincie walcowym idzie swobodnie do końca; na stożkowym zacina się po dwóch–trzech obrotach.
• Zmierzyć średnicę przy czole i przy podstawie. Pół milimetra różnicy lub więcej na krótkim króćcu oznacza gwint stożkowy: NPT i BSPT mają zbieżność 1:16, czyli około 0,625 mm na centymetr długości.

Gwint stożkowy uszczelnia na własnych bokach zarysu, dlatego montuje się go z uszczelniaczem lub taśmą. Gwint walcowy nigdy nie uszczelnia sam: potrzebuje stożka, O-ringu albo podkładki uszczelniającej pod kołnierzem. Jeżeli pod gwintem jest podkładka, gwint jest walcowy.

Dalej dwie liczby: średnica zewnętrzna i skok. W warsztacie oznacza to suwmiarkę i wzornik do gwintów, dwie minuty pracy.

Bez narzędzi średnicę można wziąć paskiem papieru. Owinąć go wokół gwintu, zaznaczyć miejsce, gdzie się styka, rozwinąć i zmierzyć długość. Średnica to ten obwód podzielony przez 3,14. Metoda daje dokładność kilku dziesiątych milimetra i to wystarczy: sąsiednie rozmiary w każdym systemie różnią się o dwa milimetry lub więcej.

Skok liczy się po wierzchołkach. Gwint metryczny podaje się w milimetrach: przyłożyć linijkę, policzyć dziesięć odstępów między wierzchołkami i podzielić długość przez dziesięć. Gwint calowy podaje się w zwojach na cal: policzyć wierzchołki na odcinku 25,4 mm. Jedyna pułapka to pierwszy wierzchołek — liczy się odstępy, a nie szczyty.

Jedna przydatna cecha nie wymaga żadnego pomiaru: brytyjskie gwinty BSP mają zarys 55° z zaokrąglonymi wierzchołkami i dnem, natomiast gwinty metryczne, NPT i calowe UN/UNF mają zarys 60° z płaskimi wierzchołkami. Pod lupą tej różnicy nie da się pomylić.

Nakrętka w złączkach to nie osobna część, lecz gwint wewnętrzny, i mierzy się go inaczej. Szczęki suwmiarki ustawione do pomiaru wewnętrznego dają średnicę po wierzchołkach gwintu, która jest mniejsza od oznaczenia mniej więcej o jeden skok z niewielkim naddatkiem. Dla gwintu metrycznego o skoku 1,5 mm różnica wynosi około 1,6 mm: pomiar 12,4 oznacza, że trzyma się w ręku M14×1,5.

Odcisk jest szybszy i pewniejszy. Wcisnąć w gwint coś miękkiego — cynę lutowniczą, ołów, złożony kawałek folii aluminiowej. Plastelina też się nadaje. Odcisk pokazuje zarówno skok, jak i kształt zarysu, a zmierzyć go można wygodnie na stole.

Jeszcze prościej, gdy pod ręką jest złączka z gwintem zewnętrznym o znanym oznaczeniu. Wkręcić ją ręką. Jeżeli wchodzi do końca i osiada bez luzu, gwint jest ten sam. Jeżeli zacina się po dwóch obrotach — nie jest, i nie wolno jej dokręcać na siłę: zerwany gwint wewnętrzny można już tylko wymienić.

Potem zajrzeć do środka, bo gniazdo zdradza system. Krótka faza głęboko w otworze to stożek 24° pod pierścień wcinający. Długi, płaski stożek to 37° JIC. Bardziej stromy stożek przy gwincie BSP to 60°. Płaskie czoło z rowkiem pod O-ring to ORFS. Jeżeli nie ma ani stożka, ani rowka, a sam gwint jest stożkowy, uszczelnienie jest na bokach zarysu: NPT lub BSPT.

Ostatnie sprawdzenie: obrócić nakrętkę na własnej złączce. Nakrętka obrotowa kręci się swobodnie i nie pociąga za sobą rury — jej zadaniem jest tylko docisnąć. Jeżeli gwint i rura obracają się razem, to nie nakrętka obrotowa, lecz zwykła część z gwintem zewnętrznym i nakrętką na korpusie.

Kiedy nie ma linijki, zastąpi ją każda rzecz o znormalizowanym wymiarze. Wymiary poniżej są ustalone normami i nie zmieniają się z rokiem emisji.

Najpraktyczniejsza jest karta bankowa. Jej dłuższy bok ma dokładnie 85,6 mm, a grubość 0,76 mm. Przyłożona do części daje średnicę, a jej narożnik pokazuje, czy gwint jest walcowy, czy stożkowy. Moneta działa jak sprawdzian przechodni/nieprzechodni: jeżeli gwint zewnętrzny jest wyraźnie mniejszy od monety 2 euro, jest się w zakresie od M14 do M22 albo od G1/8 do G1/2 i pozostaje tylko ustalić skok.

Druga metoda terenowa to porównanie. Maszyna prawie zawsze ma drugi port tego samego rodzaju albo drugą połówkę złącza, którą można wkręcić ręką. Jeżeli nieznany króciec wchodzi swobodnie w znaną nakrętkę do końca i osiada bez luzu, systemy są zgodne. Jeżeli idzie ciężko albo zacina się po dwóch obrotach — nie są, i nie wolno dokręcać go kluczem: to niszczy i króciec, i port.

To sprawdzenie ostatecznie rozdziela systemy o tym samym gwincie, a jest ich więcej, niż można by się spodziewać.

• Stożek 24° wewnątrz nakrętki przy gwincie metrycznym — DIN 2353, ISO 8434-1, seria lekka L lub ciężka S. Uszczelnia na stożku i pierścieniu wcinającym.
• Stożek 37° przy calowym gwincie UN/UNF — JIC, SAE J514. Metal na metal; uszczelniacz jest tu zbędny i szkodliwy.
• Płaskie czoło z O-ringiem w rowku, gwint calowy — ORFS, SAE J1453. Najodporniejsze na drgania z popularnych złączy.
• O-ring u podstawy walcowego calowego gwintu zewnętrznego — SAE O-ring boss. Gwinty takie same jak w JIC, ale uszczelnia w porcie, a nie na stożku.
• Stożek 60° przy gwincie BSP — znane europejskie gniazdo BSPP. Stożek 30° przy gwincie BSP to japoński JIS B 8363; stożek 30° przy gwincie metrycznym to Komatsu.
• Gwint stożkowy bez żadnego stożka i pierścienia — NPT lub BSPT, uszczelnienie na bokach zarysu.

• G1/4 i NPT 1/4. Średnice zewnętrzne 13,16 i 13,72 mm, 19 wobec 18 zwojów na cal. Wkręcają się w siebie, trzymają godzinę lub dwie, a potem przeciekają. Sprawdzić zbieżność i zaokrąglone wierzchołki.
• JIC 37° i SAE 45°. W rozmiarach -4, -5, -8 i -10 gwint jest identyczny, różni się tylko kąt stożka. Kąt jest jedyną pewną cechą.
• JIC 37° i ORB. Gwinty zgadzają się całkowicie. Spojrzeć na końcówkę: ORB ma rowek pod O-ring u podstawy, JIC ma stożek na czole.
• BSPP i BSPT, G i R. Oznaczenie na części jest często starte, a gwinty wyglądają podobnie. Rozróżnia je zbieżność.
• JIS 30° i Komatsu 30°. Ten sam stożek; pierwszy ma calowy gwint BSP, drugi metryczny. Porównać skok.
• Seria lekka i ciężka DIN. Na przykład M18×1,5 występuje zarówno w L, jak i w S, ale dla różnych średnic rury. Gwint będzie pasował, rura nie.

Średnice są nominalne, dla gwintów zewnętrznych. Rzeczywisty pomiar zwykle wychodzi o 0,1 do 0,3 mm mniejszy z powodu tolerancji i powłoki — to normalne, a nie inny rozmiar.

Jeżeli czytają to Państwo na telefonie, nie ma czego drukować: te same skale, a do tego grzebienie skoku i klin do średnic, są na wzorniku ekranowym, który dopasowuje się do wyświetlacza według karty bankowej.

Wydrukować tę stronę lub zapisać ją jako PDF w skali 100 % — nie „dopasuj do strony”. Najpierw sprawdzić linię kontrolną: jeżeli ma dokładnie 100 mm, reszta skali też jest prawidłowa.

Proszę przesłać nam zdjęcia i to, co udało się zmierzyć, a my rozpoznamy system i znajdziemy numer części w katalogu. Wystarczą trzy ujęcia: gwint z boku, czoło na wprost i część obok linijki lub monety. Jeżeli na sześciokącie lub nakrętce jest jakiekolwiek oznaczenie, proszę sfotografować także je — często od razu rozstrzyga sprawę.